Սուրբ եղնիկի մասին զրույցը վաղուց էր պատմվում որսորդների միջավայրում։ Նրբագեղ և գեղանի, ոսկե կոտոշներով, նա գրավել էր որսորդների սրտերը, որոնք ցանկանում էին գեթ մեկ աչքով տեսնել «անտառի աստվածուհուն»։ Մի անգամ չէր, որ նա սրնթաց վազելով ու հոգնածություն չզգալով կործանել էր գոռոզ որսորդներին։ Ու հավատալիք կար, որ նա, ով կկարողանա որսալ նրան, անհամար հարստություն կունենա ու փառք ամբողջ կյանքում։
Զբոսապուրակում, նստարանի վրա նստած էր մի ծերունի ու հանգստանում էր։ Մի որոշ ժամանակ անց, նույն նստարանին նստեցին երկու երիտասարդ տղա։ Նրանք ուշադրություն չէին դարձնում կողքին նստած ծերունուն ու շարունակում էին իրենց զրույցը։
— Երիտասարդներ, չեմ ուզում խանգարել ձեր զրույցը… — քաղաքավարի նրանց դիմեց ծերունին։
Կիրակի առավոտյան երկու կին գնացին տաճար աղոթելու իրենց ամուսինների համար։ Կանանցից մեկը այրի էր, ու տեսնելով աղքատներին, որոնք նստած էին տաճարի մոտ, նրանց ողորմություն տվեց։ Մյուս կինը, ով կողքով էր քայլում, ոչ ոքի չողորմաց և նայելով իր ուղեկցի առատաձեռնությանը, խղճաց նրան՝
— Ինչու՞ ես դու այդքան առատաձեռն ողորմություն տալիս աղքատներին։ Ես գիտեմ, որ ինքդ էլ քիչ գումար ունես, ու հանգուցյալ ամուսնուդ համար դու քիչ ես ստանում։
Մի անգամ, մի մարդ մի ահռելի սարի մեջ թունել փորեց։ Մուտքի մոտ նա դրեց մի շատ մեծ քար, որի վրա գրեց՝ «Այս սարի միջով կանցնի նա, ով կշարժի այս քարը իր տեղից»։
Այդ ժամանակից շատ դարեր անցան։ Շատ կամավորներ գտնվեցին, այդ քարի համար։ Բայց միայն թե այդ քարը, առ այսօր իր տեղում է գտնվում, ու յուրաքանչյուրը կարող է գնալ ու տեսնել այն։
Բարձր լեռան բարձրունքում բազմել էին երկու արծիվ ու զրուցում էին իրար հետ։
Առաջինը պատմեց՝
— Այսօր տեսա մի մարդու, ով կուրությունից ազատվեց անմիջապես անդունդի եզրին։ Խեղճը ուրախ էր, որ կենդանի է մնացել, շնորհակալություն էր հայտնում իր փրկության համար Աստծուց։
Դատում էր Աստված դատավորին՝
— Գիտե՞ս արդյոք դու, որ դատելու եմ քեզ Իմ օրենքներով՝ «Մի՛ դատեք, որ չդատվեք», «Ինչ դատաստանով որ դատեք, նրանով պիտի դատվեք»։
Դատավորը պատասխանում է՝
Մի անգամ Սենկայի տատիկը բաց արեց իր սնդուկն ու Սենկան տեսավ կափարիչը հակառակ կողմում փակցված նկարը։ Դրա վրա մի աղջիկ էր պատկերված, որի աջ կողմում կանգնած էր մի սպիտակ, պայծառ հրեշտակ, իսկ ձախ կողմից՝ սև հրեշտակ, կոտոշներով։ Սենկան ուշադիր զննեց նկարն ու հարցրեց տատիկին՝
— Իսկ ու՞ր են նրանք նրան տանում։
Անապատում փրկվում էին երկու ճգնավոր։ Նրանց քարանձավները հեռու չէին իրարից, բայց նրանք երբեք իրար հետ չէին խոսել։ Այդպես նրանք շատ տարիներ էին անցկացրել, ու նրանց փառքը սկսել էր տարածվել ամբողջ շրջանում։
Եվ ահա մի անգամ հաջողվեց սատանային նրանց հոգիների մեջ, երկուսինն էլ միաժամանակ, մի նախաձեռնություն մտցնել՝ ճանապարհվել քաղաք, որտեղ տոն էր։
Եվ եկավ Խորամանկը մարդու մոտ ու հարցրեց՝ «Գիտե՞ս դու թե ինչ բան է բարին ու չարը»։ Ու ասաց մարդը՝ «Մտածում եմ, թե գիտեմ, բայց գիտեմ նաև, որ ցածր եմ ես նստած ու աշխարհայացքն իմ սահմանափակ է։ Իսկ դու ինձանից բարձր ես նստած, սովորեցրու ու ես կիմանամ»։ Եվ ասաց Խորամանկը՝
— Ինչպես ասել եմ ես, ամեն բան հարաբերական է։ Քանզի եթե ընտրես դու ինչ-որ բան, որպես ցանկալի, ապա շարժումը դեպի այն կլինի բարին իսկ նրանից՝ չարը։
Եվ ահա եկավ Խորամանկը մարդու մոտ ու գտավ նրան արտասվելուց։ Ու ժպտաց Խորամանկն ու հոգոց քաշեց, ու հարցրեց՝ «Ինչի՞ համար ես լաց լինում, մարդ»։ Ու ասաց Մարդը, արցունքները կուլ տալով՝ «Իմ համար եմ լաց լինում, քանզի իմ կյանքը ծանր է ու մռայլ»։
— Այո, — ասաց Խորամանկը, — քո կյանքը իրոք ծանր է ու մռայլ, բայց ոչ այն իմաստով, որ դու ասում ես։
Ու եկավ մարդը Խորամանկի մոտ ու հարցրեց՝ «Ի՞նչ բան է ճշմարտություն, ու ի՞նչ բան է սուտ»։ Ու շուռ եկավ դեպի նա Խորամանկն, ու մոտեցավ նրան, ու փայլեցին աչքերը նրա։ Ու տեսավ մարդը իր արտացոլանքը աչքերում Խորամանկի՝ մեկում մեծ, իսկ մյուսում փոքր։ Մեկում մոտիկից տեսավ իրեն, իսկ մյուսում՝ հեռվից, մեկում նստած, իսկ մյուսում կանգնած, բարձր ու ցածր, հագուստով ու մերկ, արևի տակ և ստվերում, ծիծաղացող ու լաց եղող, ծնվող ու մահացող, կենդանի ու մեռած, գոյություն ունեցող և գոյություն չունեցող, հրեշտակ ու չար ոգի։
Եվ ևս մեկ անգամ ես կասեմ ձեզ՝ ամեն բան հարաբերական է։ Քանզի եթե ընտրես դու ինչ-որ բան, որպես ցանկալի, ապա շարժումը դեպի նա կլինի բարի, իսկ նրանից՝ չար։ Իսկ մնացած ամեն բանը կլինի Խորամանկից։
Եվ ահա դուրս եկավ մարդը դաշտ ու ցանեց բույսը, ու սկսեց աճել բույսը մեծ ու գեղեցիկ,
Ու եկավ Խորամանկը մարդու մոտ ու հարցրեց՝ «Ի՞նչ բան է քո Աստվածը»։ Ու տխրեց մարդն ու ասաց՝ «Հարցնում ես դու ինձ, իմ համար ամենանվիրական ու սուրբ բանի մասին։ Մի՞թե այստեղ էլ ես ինձ գայթակղելու»։ Ու ասաց մարդը՝
— Իմ Աստվածն՝ իմ արքան է։ Նա ծնել է ինձ ու հոգ տանում իմ մասին։ Նա տալիս է իմ կերակուրն ու ըմպելիքը։ Նրան ես աղոթում եմ մի քանի անգամ օրական և նրա պատվիրանները ես պահպանում եմ։
Եվ ահա եկավ Խորամանկը մարդու մոտ ու հարցրեց՝
— Ի՞նչ է քեզ համար գեղեցկությունը, մարդ։
Ու ասաց մարդը՝
Եվ եկավ մարդը Խորամանկի մոտ ու հարցրեց` «Ո՞վ ես դու: Սատանա՞ ես դու, ինձ մշտապես խաբող ու գայթակղող հոգին ու բանականությունը իմ, ձգտող ինձ մտցնել մեղքի խորխորատի մեջ, իսկ հետո դժոխքի հրե գեհենը, ով ծարավ է միայն իմ հոգու անկմանն ի ուրախություն ու հաճույք իրեն։ Թշնամի՞ ես դու Նախահավիտենականին, ով ձգտում է փլուզել նրա պլանները ու փլուզել նրա հավատքի հիմքերը իմ սրտում։ Թե՞ դու լուսաբեր Լուցիֆերն ես՝ առաջինը տիրոջ հրեշտակներից, ով ինձ բանականություն ու ազատում է բերում»։
Ու ահա հարցրեց մարդը Խորամանկին՝ «Ինչու՞ ես դու ինձ միայն հարցեր տալիս ու աչ մի բան չես սովորեցնում»։
Ու ասաց Խորամանկը՝
Ու ահա եկավ Խորամանկը մարդու մոտ ու հարցրեց՝
— Գիտե՞ս արդյոք, թե ինչու ես ապրում այս աշխարհում։
Ու ասաց մարդը՝
Մի անգամ Վարպետի մոտ եկավ մի մարդ։ Նա սկսեց վիրավորանքներ ասել, ինչ-որ բան գոռալ զայրացած։ Վարպետը նրան լսում էր ու ժպտում։ Շատ արագ այդ մարդու զայրույթը սպառվեց ու փոխվեց զարմանքի։
— Ի՞նչ է տեղի ունենում, ինչու՞ ես դու ժպտում, — հարցրեց մարդը Վարպետին։ — Ես վիրավորում էի քեզ, կեղտ լցնում քո վրա, իսկ դու միայն ժպտում ես ի պատասխան։
Մի անգամ Վարպետի մոտ եկավ մի մարդ ու դիմեց նրան հարցով՝
— Դու իմաստուն ես, ասա, ինչպե՞ս փոխեմ իմ համոզմունքները։
— Իսկ ի՞նչը նրանց հետ այն չէ, ինչու՞ ես դու ուզում փոխել դրանք, — հարցրեց Վարպետը։
Վարպետի մոտ եկավ մի մարդ։
— Ինչու՞ ես դու այստեղ, — հարցրեց նրան Վարպետը։
— Սկզբից ես մտածում էի, որ ամենաբարդը՝ դա բոլորից ուժեղ լինելն է։ Պարզվեց, որ դա անհնար է։ Հետո մտածում էի, որ ամենաբարդը՝ դա հարուստ լինելն է։
